Niedobór PDH-fosfatazy, określany także jako niedobór fosfatazy dehydrogenazy pirogronianowej 1 lub PDP1 deficiency, to dziedziczna choroba metaboliczna zaburzająca prawidłowe wytwarzanie energii w komórkach. PDH-fosfataza uczestniczy w aktywacji kompleksu dehydrogenazy pirogronianowej, który umożliwia przekształcenie pirogronianu do acetylo-CoA i jego dalsze wykorzystanie w cyklu Krebsa do produkcji ATP. Gdy aktywność tego enzymu jest upośledzona, organizm ma ograniczoną zdolność efektywnego wykorzystania glukozy jako źródła energii, szczególnie w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego, takich jak wysiłek. U chorych psów mogą występować ciężka nietolerancja wysiłku, szybkie męczenie się, osłabienie, zapaść po aktywności, kwasica mleczanowa i metaboliczna, a także objawy neurologiczne oraz powikłania ze strony układu sercowo-oddechowego. Nasilenie objawów może być znaczne i wiązać się z istotnym ograniczeniem sprawności zwierzęcia.
Niedobór PDH-fosfatazy jest związany z mutacją w genie PDP1, który koduje fosfatazę dehydrogenazy pirogronianowej 1. Enzym ten odpowiada za reaktywację kompleksu dehydrogenazy pirogronianowej, czyli jednego z kluczowych kompleksów enzymatycznych łączących glikolizę z cyklem Krebsa. Gdy PDP1 nie działa prawidłowo, pirogronian nie jest efektywnie przekształcany do acetylo-CoA i w większym stopniu przechodzi w mleczan. Podczas wysiłku prowadzi to do nagromadzenia mleczanu, kwasicy metabolicznej, niedoboru energii, osłabienia mięśni i zapaści powysiłkowej. Choroba dziedziczy się autosomalnie recesywnie, dlatego pies chory musi odziedziczyć wadliwy wariant od obojga rodziców.
Niedobór PDH-fosfatazy nie jest zwykłą słabą kondycją ani lenistwem psa. Jeśli pies po krótkim wysiłku bardzo szybko siada, kładzie się, słabnie, zatacza się, ciężko oddycha, ma drżenia albo dochodzi u niego do zapaści, powinien zostać zbadany przez lekarza weterynarii. Przy tej chorobie intensywny wysiłek może wywołać kwasicę metaboliczną i poważne pogorszenie stanu. Badanie genetyczne może potwierdzić dziedziczne podłoże choroby, ale pies z objawami wymaga także oceny metabolicznej, sercowo-oddechowej i neurologicznej.
Diagnostyka opiera się na wywiadzie dotyczącym nietolerancji wysiłku, badaniu klinicznym, badaniach metabolicznych i badaniu genetycznym. Lekarz weterynarii może zwrócić uwagę na szybkie męczenie się, niechęć do zabawy, zapaść po krótkiej aktywności, osłabienie, wolny chód, duszność, zaburzenia neurologiczne, pogorszenie kondycji oraz objawy nasilające się po wysiłku. Pomocne mogą być badania krwi z oceną równowagi kwasowo-zasadowej, mleczanu, pirogronianu, glukozy, elektrolitów, parametrów mięśniowych i sercowych. Badanie genetyczne pozwala wykryć wariant w genie PDP1 i potwierdzić dziedziczne podłoże choroby. W diagnostyce różnicowej trzeba wykluczyć choroby serca, choroby oddechowe, miopatie metaboliczne, niedobór PFK, niedobór kinazy pirogronianowej, hipoglikemię, zaburzenia mitochondrialne i inne przyczyny zapaści po wysiłku.
Objawy niedoboru PDH-fosfatazy są związane z niedoborem energii i narastaniem kwasicy po wysiłku. Chore szczenięta mogą być mniej aktywne niż rodzeństwo, szybciej odpoczywać, wolniej chodzić i unikać zabawy. Z czasem widoczna staje się ciężka nietolerancja wysiłku — pies może być w stanie poruszać się tylko krótko, po czym siada, kładzie się albo dochodzi do zapaści. W czasie epizodu mogą występować osłabienie, duszność, przyspieszony oddech, zaburzenia świadomości, drżenia, chwiejny chód, apatia i objawy neurologiczne. Przy ciężkiej kwasicy metabolicznej stan psa może szybko się pogarszać i wymagać pilnej interwencji weterynaryjnej.
Nie istnieje rutynowe leczenie przyczynowe, które naprawia defekt genu PDP1. Postępowanie polega na unikaniu intensywnego wysiłku, przegrzania, stresu i sytuacji prowadzących do narastania kwasicy. Lekarz weterynarii może zalecić ograniczenie aktywności do bardzo krótkich, kontrolowanych spacerów, monitorowanie tolerancji wysiłku, badania krwi z oceną mleczanu i równowagi kwasowo-zasadowej oraz kontrolę serca i układu oddechowego. W części opisów wskazuje się, że dieta ketogeniczna lub żywienie z większym udziałem tłuszczu i mniejszym udziałem węglowodanów może być rozważane pod kontrolą lekarza, ale nie należy wprowadzać takiej diety samodzielnie. Zapaść, duszność, silne osłabienie, zaburzenia świadomości lub podejrzenie kwasicy wymagają pilnej pomocy weterynaryjnej.
Rokowanie jest ostrożne do złego, zależnie od nasilenia nietolerancji wysiłku i częstości epizodów kwasicy. Psy z ciężkim niedoborem PDP1 mogą mieć bardzo ograniczoną zdolność do aktywności, szybko się męczyć i doświadczać zapaści po krótkim wysiłku. Choroba ma charakter przewlekły i nieuleczalny. Ograniczenie wysiłku, kontrola czynników wywołujących oraz odpowiednie postępowanie żywieniowe mogą zmniejszyć ryzyko epizodów, ale nie usuwają przyczyny choroby. Rokowanie pogarsza się przy nawracających zapaściach, ciężkiej kwasicy, zaburzeniach neurologicznych lub powikłaniach sercowo-oddechowych.
Niedobór PDH-fosfatazy ma bardzo duże znaczenie hodowlane, ponieważ dziedziczy się autosomalnie recesywnie. Psy chore nie powinny być wykorzystywane w rozrodzie. Nosiciele zwykle wyglądają zdrowo, ale mogą przekazywać wariant potomstwu. Nie należy kojarzyć dwóch nosicieli, ponieważ część szczeniąt może urodzić się chora i rozwinąć ciężką nietolerancję wysiłku oraz kwasicę metaboliczną. W rasach predysponowanych badanie genetyczne powinno być wykonane przed planowaniem skojarzeń, szczególnie jeśli w linii występowały zapaści po wysiłku, szybkie męczenie się, niewyjaśnione osłabienie, kwasica mleczanowa albo zgony młodych psów po epizodach wysiłkowych.
Zaawansowana analiza DNA pomaga lepiej zrozumieć genetyczne predyspozycje i podejmować świadome decyzje dotyczące zdrowia zwierząt. Badanie PetGen analizuje warianty genetyczne związane z ryzykiem wystąpienia wybranych chorób dziedzicznych i wielogenowych. Wynik dostarcza cennych informacji o predyspozycjach zdrowotnych zwierzęcia, wspierając profilaktykę, planowanie dalszej diagnostyki oraz codzienną opiekę. To narzędzie, które pomaga właścicielom, hodowcom i lekarzom weterynarii działać wcześniej i bardziej świadomie.
